(Cadn.com.vn) - Vậy là kẻ thủ ác đánh bom trên bầu trời Lockerbie năm 1988, Abdelbaset al-Megrahi đã chết sau một thời gian dài chống chọi với căn bệnh ung thư tại quê nhà Tripoli, Libya vào hôm 20-5, thọ 60 tuổi. Gần 3 năm sau khi nhà chức trách Scotland phóng thích y khỏi nhà tù với lý do nhân đạo, Megrahi đã phải trả giá cho hành động khủng bố kinh hoàng của mình. Nhưng khi cái tên Abdelbaset al-Megrahi  đã đi vào dĩ vãng, liệu còn có ai có thể trả lời cho những câu hỏi xung quanh vụ khủng bố kinh hoàng và gây nhiều tranh cãi này hay không?

Megrahi được phóng thích nhờ dầu mỏ

Megrahi là người duy nhất bị kết án trong vụ nổ bom chuyến bay 103 của Hãng hàng không Pan Am trên bầu trời thị trấn Lockerbie, Scotland, làm 270 người thiệt mạng, trong đó có 11 người dưới mặt đất. Ngoài vấn đề có  "bàn tay lớn hơn" chỉ đạo vụ đánh bom trên bầu trời Lockerbie này, nhiều người vẫn còn tức giận khi có thông tin, Megrahi được trả tự do để “đổi lấy nhượng bộ dầu béo bở của chính phủ Libya cho Vương quốc Anh”.

Trong phiên tòa quốc tế diễn ra năm 2001 tại The Hague, Hà Lan, Megrahi bị kết tội trong vụ tấn công tồi tệ nhất nhằm vào người phương Tây cho đến vụ 11-9-2001. Phiên tòa này diễn ra 2 năm sau khi nhà lãnh đạo Libya lúc đó, Tổng thống Muammar Gaddafi đồng ý dẫn độ y đến Scotland để ra tòa án xét xử. Ông ta bị kết án chung thân và chịu án ở Scotland. Tuy nhiên, năm 2009, nhà chức trách Scotland bất ngờ quyết định phóng thích Megrahi với lý do nhân đạo vì nghi phạm phải chống chọi với bệnh ung thư tuyến tiền liệt. Việc phóng thích này làm dấy lên nghi vấn, những thỏa thuận thương mại bí mật giữa Anh và Libya giúp Megrahi được ra tù trước thời hạn.

Hiện cũng không còn nhiều người còn sống để có thể nói lên câu chuyện thật sự đằng sau vụ Lockerbie. Tổng thống Libya Gaddafi, hiện đã chết. Bộ trưởng dầu mỏ của ông Gaddafi, Shokri Ghanem cũng chết bí ẩn tại Vienna, Áo hồi tháng trước. Chỉ có Saif al-Islam, con trai của cố Tổng thống Gaddafi là có thể trả lời. Saif al-Islam trong lần trả lời phỏng vấn năm 2010 cũng cho hay, vụ phóng thích Megrahi liên quan đến những thỏa thuận thương mại giữa Anh và Libya. “Trong mọi hợp đồng thương mại về dầu mỏ và khí đốt với Anh, vụ Megrahi luôn được đề cập trên bàn đàm phán”, kênh truyền hình Al-Mutawassit dẫn lời ông Saif al-Islam nói. Nhưng quan ngại là Saif hiện vẫn bị lực lượng dân quân Libya giam giữ một nơi bí mật, mặc dù Tòa án Hình sự Quốc tế (ICC) yêu cầu đưa ông này ra The Hague xét xử.

Kẻ đánh bom Lockerbie, Abdelbaset al-Megrahi (giữa) được chào đón như một anh hùng khi trở về Libya (ảnh trái) và hình ảnh những ngày cuối đời của ông ta ở trên giường bệnh. Ảnh: Dailymail

Người Anh chắc chắn có nhiều ngân hàng hợp tác với Libya. Trong năm 2007, BP của Anh ký hợp đồng dầu trị giá 900 triệu USD và hợp đồng thăm dò khí đốt với Libya. Khi các quan chức Tripoli hoãn việc phê chuẩn hợp đồng của BP, giới chức BP vận động chính phủ Anh giúp đỡ. Khi Scotland quyết định trả tự do cho Megrahi, BP chỉ tuyên bố: “BP không có quyền nhận xét về quyết định của chính phủ Scotland”. Lúc đó, các quan chức Anh và Scotland một mực khẳng định, họ làm điều này đơn thuần vì lý do sức khỏe khi bác sĩ nói rằng, kẻ khủng bố này chỉ còn sống chưa đến 3 tháng.

Tuy nhiên, một điều rõ ràng nhất là thỏa thuận của BP được phê duyệt trong vòng vài tuần sau khi Megrahi được tự do.

Kẻ đánh bom hay “vật thế thân”

Trong khi đó, cũng có thông tin cho rằng, Megrahi, một cựu quan chức tình báo Libya, chỉ đơn thuần là một “vật tế thần”.

Megrahi trở về nước bằng máy bay phản lực của chính phủ Libya dưới sự hộ tống Saif al-Islam sau 8 năm thụ án. Việc Megrahi được chính phủ tiếp đón như một người hùng gây phẫn nộ cho nhiều gia đình có thân nhân là nạn nhân trong vụ nổ bom. Mỹ - quốc gia có đến 189 công dân trên chuyến bay thảm họa đó – kịch liệt chỉ trích vụ phóng thích. Tuy nhiên, đối với Libya, sự trở về của Megrahi là một thời khắc quan trọng, đảm bảo vai trò kế thừa của Saif và tạo thế đối trọng với phương Tây lúc bấy giờ. Trong một cuộc phỏng vấn tại nhà vào năm 2010, Saif nói với Time rằng, ông đã làm việc rất khó khăn “để Megrahi được thả”. Theo Saif, “đây là một trong những thành tựu lớn nhất của tôi, cá nhân tôi”.

Tuy nhiên, nhiều người cho rằng, sự huyên náo và ồn ào quanh việc phóng thích Megrahi là nhằm che khuất một vấn đề khác, một sự thật là Megrahi vô tội. Megrahi-cựu chuyên gia tình báo từng khẳng định vô tội ngay sau khi bị bắt, nói rằng, ông chỉ là nạn nhân trong một “bi kịch chính trị còn lớn hơn rất nhiều”. Cha đẻ của hai nạn nhân người Anh, những người tham dự phiên tòa ở Hà Lan năm 2001 đã nói với các nhà báo rằng, họ tin Megrahi vô tội. “Tôi chắc đến 90% rằng, người đàn ông này không có tội”, John Mosey, người có cô con gái 19 tuổi thiệt mạng trên máy bay PanAm 103 định mệnh nói. “Một điều rõ ràng là vụ việc có sự can thiệp chính trị” ông này nói thêm. Tương tự như vậy, Jim Swire, có cô con gái 24 tuổi bị giết trong vụ khủng bố này cũng đã bền bỉ trong một chiến dịch lâu dài kêu gọi mở lại điều tra vì Megrahi vô tội.

Về phần mình, Gaddafi không bao giờ thừa nhận vai trò của mình trong vụ Lockerbie. Thay vào đó, ông đồng ý bồi thường cho gia đình 270 nạn nhân tổng số tiền 2,7 tỷ USD như một phần thỏa thuận với các quan chức Mỹ để kết thúc các biện pháp trừng phạt nhằm vào Libya, chứ “không phải là một sự thừa nhận tội lỗi” – theo như cách lý giải của nhà lãnh đạo quá cố này. Tuy nhiên, việc này cũng khiến một số người tự hỏi liệu Gaddafi có dùng Megrahi ra như một “con chiên hiến tế”, vì lợi ích của một mối quan hệ sinh lợi với các nước phương Tây đã đầu tư hàng tỷ USD vào Libya trong vài năm cuối cùng của Gaddafi, khi mối quan hệ Tripoli và phương Tây ấm lên trước khi đổ sụp hoàn toàn.

Sau khi chính quyền Gaddafi bị đánh bật khỏi Tripoli tháng 10-2011, các chính trị gia Anh kêu gọi dẫn độ Megrahi để ông ta phải sống nốt cuộc đời trong tù. Tuy nhiên, Hội đồng Chuyển tiếp quốc gia Libya (NTC) không đồng ý. Giờ đây, khi đã nằm xuống, Megrahi không thể nói lên sự thật được nữa. Lần cuối cùng ông khẳng định mình vô tội là vào cuối tháng 12-2011 trong cuộc phỏng vấn được phát trên kênh Al-Jazeera: “Tôi vô tội. Tôi sắp chết và muốn hòa bình”, Megrahi nói.

Thanh Văn (Theo Time)